|
RUSYA ÜLKE RAPORU
ÇİNDEKİLER
Rusya Federasyonu 1
Temel Sosyal ve Ekonomik Göstergeler 1
Genel Ekonomik Durum 2
Rusya Federasyonu Dış Ticareti 12
Türkiye - Rusya Federasyonu Ticareti 23
Pazar İle İlgili Bilgiler 28
İşadamlarımızca Ticari İlişkilerde Dikkat Edilmesi Gerekli Bazı
Hususlar 31
Değerlendirme 32
Yararlı Adresler 33
Kaynaklar 43
Rusya Federasyonu
Temel Sosyal ve Ekonomik Göstergeler
Yüzölçümü : 17.075.000 km2
Nüfus : 146,3 milyon
Resmi Dili : Rusça
Para Birimi : Ruble
Para Birimi Paritesi : 1$=29,70 Ruble (Ekim 2001)
Üyesi Olduğu Uluslararası İktisadi Kuruluşlar : BSEC,CIS,EBRD,ECE,IBRD,IFC,ILO,IMF,
ISO,OSCE,UN,UN Güvenlik Konseyi,UNCTAD, UNESCO, WHO, WIPO,WTO(Başvuru)
Yıllar GSYİH(Milyar $) * Kişi BaşınaMilli Gelir ($)
1999 627 4.290
2000 251,1 4.970
*Alımgücü paritsi esas alınarak hesaplanmıştır.
Kaynak: Devlet İstatistik Komitesi, EIU
Kalkınma Hızı 2000 : % 8,3
Kalkınma Hızı 2001 : % 4,5 (Tahmini)
Enflasyon 2000 : %20,8
Döviz Kuru 2001 : 28,13 Ruble (Yıllık ortalama Ruble/ABD
Doları Paritesi)
Dış Borç 2000 :156,8 Milyar $ (1 Temmuz 2001 tarihi
itibarıyla)
İhracat 2000 : 105,2 Milyar $
İthalat 2000 : 44,2 Milyar $
Genel Ekonomik Durum
Rusya Federasyonu, büyük bir ekonomik gücün temeli
olan doğal kaynaklara ve insan gücüne sahip dünyadaki belli başlı
ülkelerden biri konumundadır.
Rusya Federasyonu 1992 yılında merkezi planlı sistemden
serbest piyasa ekonomisine geçiş için köklü ekonomik reformlar uygulamaya
başlamıştır.
Yegor Gaidar hükümeti tarafından başlatılan ve adı
geçenin yerine göreve gelenler tarafından 1993-1998 yılları arasında
sürdürülen ekonomik reformlar dört ana başlık altında özetlenebilir.
Fiyat Serbestisi: Fiyatlar serbest bırakılmış, bu
suretle fiyatların, piyasalarda arz talep dengesini ve kaynak tahsisini
sağlama fonksiyonunun yerine getirmesi amaçlanmıştır.
Mali Denge: Uygulanacak politikalarla, makro ekonomik
dengenin tesisi, düşük ve öngörülebilir enflasyon, güvenilir para
birimi, pozitif ancak makul faiz oranları, finanse edilebilir bütçe
açığı ve artan ancak karşılanabilir talep hedeflenmiştir.
Uluslararası Piyasalara Açılım: Ticari engellerin
ve teşviklerin kaldırılması yoluyla ülkeyi uluslararası ticaret
ve yatırımlara açma amaçlanmıştır. İthalata karşı korunma ve hammadde
ihracatının sınırlandırılmasını talep eden endüstriyel lobilerden
gelen baskıya rağmen, Rusya Federasyonu bu konuda gelişme sağlamıştır.
Yapısal Reformlar: Hükümet özelleştirme, monopollerin
önlenmesi, piyasaya girişi önleyen engellerin kaldırılması ve mülkiyet
hakları konusunda düzenlemelere yer vermiştir.
Ancak, uygulanan politikalar bazı olumsuz sonuçları
da beraberinde getirmiştir. Sözkonusu olumsuzluklardan bir kısmı
bugünkü gelişmeleri de etkilemiştir. Bu olumsuzluklar,
-Yüksek Enflasyon,
-Devletin ekonomik süreç üzerindeki kontrolunun zayıflaması ve yasal
düzenlemelerin sınırlı olması neticesinde
ekonomide kriminal unsurların ortaya çıkması,
-Üretimin düşüşü ve talepteki daralma,
-Tasarruf ve yatırımlardaki düşüş,
-Gruplar arasında önemli gelir ve refah farklılığı,
-Yapısal refomlar ve düşen üretimle birlikte işsizlikte görülen
artış,
olarak ifade edilebilir.
Sözkonusu olumsuzlukların uygulanan önlemler ile uzun
vadede giderilmesi amaçlanmış ise de bazı olumsuzluklar günümüze
de taşınmıştır.
Bununla birlikte, üç haneli enflasyonla birkaç yıl
mücadele eden Rusya Federasyonu, 1995 yılında makro ekonomik dengeyi
sağlamış ve bu durum 1998 Ağustos'undaki ekonomik krize kadar devam
etmiştir. Bu dönemde, sözkonusu denge esas olarak parasal politikalar
ile Merkez Bankası'nın döviz kurunu dengelemedeki başarısına dayanmıştır.
Ancak, mali politikalarda başarılı olunamamış, borç yükü arttığı
gibi bütçe dengesi sağlanamamıştır.
Rusya Federasyonu'nda 1998 Ağustos ayında Rublenin
devalüasyonu ile başlayan ve kısa vadeli borçların ertelenmesi neticesini
doğuran ekonomik kriz ortaya çıkmıştır.
Kriz iç ve dış dinamiklerden kaynaklanmıştır. Dış
etkenleri, Asya ülkelerinde oluşan mali kriz ile dünya enerji fiyatlarındaki
düşüş, iç etkenleri ise serbest piyasa ekonomisine geçiş sırasında
izlenen istikrar politikalarının yeterli mali ve yapısal reformlarla
desteklenememesi neticesinde, bütçe gelirlerinin toplanmasında yaşanan
zorluklar ile sözkonusu gelirlerde artış sağlanamaması, giderlerin
dış borçlanmayla karşılanmaya çalışılması, kısa vadeli borçlanmanın
artması, yatırımların sınırlılığı ve üretimde artış sağlanamaması
ile ödemeler dengesindeki açık beklentileri oluşturmuştur.
Kriz iç ve dış etmenlerin karşılıklı etkileşimi neticesinde
ortaya çıkmıştır. Asya piyasalarındaki krizi müteakiben yabancı
yatırımcıların Rus sermaye piyasasından çıkmaları Ruble üzerinde
baskı yaratmış, mevcut döviz rezervleri ile Merkez Bankası Rubleyi
belirlenen koridor içerisinde tutamamış, dalgalanmaya bırakmıştır.
Ruble, krizin ortaya çıktığı 17 Ağustos sonrasında birkaç hafta
içerisinde Dolar karşısında %217 değer kaybetmiş ve Ruble Dolar
paritesi 1$=6.3 Rubleden 1$=20 Rubleye yükselmiştir. Bununla birlikte
kısa vadeli borç ödemeleri moratoryum ilan edilerek askıya alınmıştır.
Krizin sonuçları ise esas olarak, yüksek enflasyon
(1999 yıl sonu enflasyonu %84,4), halkın satın alma gücünde önemli
düşüşler ve gelir dağılımındaki dengesizliğin daha da artması, talepteki
azalma ve işletme sermayelerini kaybeden firmaların iflasları ile
birlikte ekonomideki durgunluk, üretimde düşüş, dış ticarette gerileme,
yabancı sermayenin Rusya'ya bakışının olumsuz olarak değişmesi şeklinde
belirtilebilir.
Rus ekonomisinde 1998 yılı Ağustos ayında yaşanan
kriz etkilerini 1999 yılı ikinci çeyreğine kadar sürdürmüştür. Ancak,
gerek devalüasyonun etkisi gerekse uluslararası piyasalarda artan
petrol ve metal fiyatları etkisiyle ekonomide bir iyileşme görülmüştür.
İhracattaki artış Rusya'nın döviz rezervlerinde artışı beraberinde
getirmiş ve Rubleyi kuvvetlendirmiştir.
Sanayi üretiminde görülen artış nedeniyle GSYİH 1999
yılında %3,2 oranında büyümüştür. Sanayi üretiminde görülen artışın
nedeni ise devalüasyonu müteakiben ithal mallarının pahalı hale
gelmesi neticesinde yerel üretimdeki artış ve ithal ikamesi etkisidir.
İthal ikamesi tüketim malları ithalatının azalması yoluyla enflasyonun
döviz kuruna bağlılığını da düşürmektedir. Bu durum ise enflasyonun
yükselmesini engellemektedir.
2000 yılında GSYİH yıllık bazda %8,3 oranında artmıştır.
Bu artış oranı otuz yılın en iyi performansıdır. Ancak, 2001 yılının
ilk yarısında GSYİH büyüme hızında bir düşüş olmuş ve büyüme hızı
%5,4 civarında gerçekleşmiştir. 2001 yılının ortalama büyüme oranının
ise %4,5 civarında olacağı tahmin edilmektedir. Sözkonusu iyileşme
iç talebdeki ve endüstriyel üretimdeki artıştan kaynaklanmaktadır.
Rusya ile ticari ortakları arasında enflasyon farklılığı,
Rublenin değer kazanmasına sebep olmuştur. Ancak, 2000 yılında Ruble
1998 krizi öncesindeki seviyesinin %38 oranda daha aşağı seviyede
bulunmaktadır.
Mali politikalarda da başarı sağlanmış olup vergi
gelirlerinde artış, harcamalarda kısıntı sağlanmıştır. Yüksek petrol
fiyatları ve işletmelerin karlılığı vergi artışını da beraberinde
getirmiştir. 1999 yılında GSYİH'nın %1,5'i olan Federal Bütçe açığı
2000 yılı sonunda GSYİH'nın %2,5'i oranında fazla vermiştir.
İthalat sabit kalırken, ihracat değer olarak yükselmektedir. 2000
yılı sonunda, ticaret fazlası 60,7 milyar $ olmuştur. Bu da, GSYİH'nın
%24'üne tekabül etmektedir.
Rus ekonomisini yönlendirecek Viladimir Putin'in 10
yıllık ekonomik programının aşağıdaki unsurları içermesi beklenmektedir.
a-Mali Reformlar
Vergi oranlarında değişikliğe gidilmiş olup, gelir
vergisi %13'e indirilmiştir. Bu değişiklikle amaç, mümkün olduğunca
gelirin beyan edilmesini sağlamaktır.
Reformlar ise, devlet harcamalarını kademeli olarak
GSYİH'nın %30'una indirmek, sanayiye nakit yardımları ve teşvikleri
kaldırmak, sosyal yardımları devletin ödeyebileceği seviyeye indirmek,
eğitim, sağlık ve savunma alanında harcamaları artırmak, halihazırda
uygulanan istenildiği kadar ödeme esasına dayanan emekli keseneklerinin
belirli bir oran üzerinden ödenmesini sağlamak, emeklilik yaşını
kadın ve erkekte 65'e yükseltmek, kamu çalışanları sayısını azaltmak
ve bunlara verilen maaşları yükseltmek olarak özetlenebilir.
b-Yapısal Reformlar
Anılan reformlar, büyük devlet tekellerini yeniden
yapılandırma, demiryolu altyapısını ve hizmetlerini iyileştirme,
elektrik monopolünü (EVS) üretim, iletim ve dağıtım ünitelerine
ayırma, yerel idarelerin elektrik piyasasındaki etkisini azaltma,
Gazpromu daha şeffaf hale getirme, rekabet politikasını geliştirme,
uluslararası muhasebe standartlarının 2002 yılına kadar tüm orta
ve küçük ölçekli firmalara uygulanmasının sağlanması, adli sistemi
güçlendirme, tarım reformunun önkoşulu olarak arazi piyasasını oluşturmak,
kredili ev sahibi olma sisteminin geliştirilmesi, iş kurma sürecinin
basitleştirilmesi olarak ifade edilebilir.
c-Mali Sektör Reformu
Sözkonusu reformun amacı, ödeme güçlüğü içerisinde
olan bankaların likidite sıkıntısının giderilmesi, bankacılık sistemini
yabancı rekabete açmak ve mevduat sigorta fonunun kurulmasıdır.
Ekonomideki göreceli tüm iyileşmelere rağmen, gelecekte ekonomideki
durum, önemli ölçüde Rus Hükümetinin yapısal reformlardaki başarısına
bağlı görünmektedir. Öte yandan, dış piyasalardaki olası olumsuz
gelişmeler de ekonomiyi olumsuz olarak etkileyebilecektir.
Enflasyon
Devlet İstatistik Komitesi verilerine göre 1999 yılı
enflasyonu %36,5 olarak gerçekleşmiştir. 2000 yılındaki enflasyon
oranı %20,8'dir. 2001 yılı ilk yedi aylık enflasyon oranı ise %12,7
olmuştur.
Döviz Rezervi
1998 yılı sonunda 7,8 milyar $ olan net döviz rezervi
1999 yılı sonunda 8,4 milyar $'dır. 1999 yılı sonu itibarıyla altın
rezervleri ise 4 milyar $ seviyesindedir. 2000 yılı sonunda döviz
rezervi, 3,7 milyar $ altın olmak üzere 27,9 milyar $'dır. 19 Ekim
2001 tarihi itibarıyla ise döviz ve altın rezervi 38,6milyar $'dır.
GSYİH'nın Sektörel Dağılımı
1999 yılında tarımın GSYİH'daki payı %6,7'dir. Bu
oran, 1990 yılında %15,4 seviyesinde bulunmaktaydı. Sözkonusu düşüş,
kırsal kesimde işsizlikten çok gizli işsizliğe neden olmuştur. Tarım,
halen Rusya Federasyonu'nda nüfusun %12,7'sinin istihdam edildiği
bir sektör konumundadır.
Endüstrinin GSYİH'daki payı %38,4 olup, istihdamdaki
payı ise %27,7'dir. Parekende ticaret ve hizmetlerin payı GSYİH'daki
oranı 1991 den itibaren önemli değişikliğe uğramış ve artış göstererek
2000 yılında %55 olmuştur.
Diğer taraftan, Rus resmi tahminlerine göre kayıt
dışı ekonomi GSYİH'nın % 40-50'sine ulaşmaktadır. Bu oran gelişmiş
ekonomilerde %10 seviyesinde bulunmaktadır.
1992'ye kadar kişiler arasında keskin bir gelir farklılığı
olmayan ülkede, bugünkü gruplar arasındaki gelir dağılımı farklılığını
ve ekonomik sistemin unsurlarını anlayabilmek için 1992 sonrasında
işletmelerin mülkiyet yapısını şekillendiren özelleştirmeyi ve gerçekleşme
biçimini kısaca incelemekte yarar olduğu düşünülmektedir.
Özelleştirme
Yapısal reformlar içerisinde önemli bir yer tutan
ve bugünkü sistemin unsurlarından biri olan işletmelerin özel mülkiyete
devrini sağlayan özelleştirme, kısa bir dönem içerisinde ve diğer
Doğu Bloğu ülkelerindeki uygulamalarla karşılaştırıldığında göreceli
olarak organize olmayan bir şekilde gerçekleştirilmiştir.
1990'lı yılların başında özelleştirme ile kamunun elindeki mal varlığının
mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde özel kişilere devri öngörülmüştür.
Bu çerçevede sermayenin geniş bir kesime yayılmasını ve sermaye
piyasası kuruluşuna temel teşkil etmek üzere her Rus vatandaşına
kupon "voucher" verilerek, bu kuponla özelleştirilen firmalardan
hisse almaları planlanmıştır. Voucher'lerin değeri genel olarak
kabaca 6 haftalık ücretin değerine eşit bulunmaktaydı. Rus halkına
146.064 milyon kupon dağıtılmıştır. Ancak, sistem uygulamada istenen
sonuca ulaşamamış bir kısım kişiler bu kuponları ikinci el piyasada
toplayarak işletmeleri satın almıştır.
İşletmelerin çalışanlara devrini öngören uygulama
ile de sermayenin geniş kitlelere yayılması amacına ulaşılamamış,
bu uygulamada da işletme yöneticileri çalışanların paylarını bir
şekilde alarak işletme mülkiyetine sahip olmuşlardır.
Ancak, bu noktada dikkate alınması gereken unsurlardan
biri, kamu mallarının 1992-1994 yılları arasında, çok kısa bir sürede
devrinin gerçekleştirilmesidir. 1994 yılına gelindiğinde, 110.000
devlete ait işletmede mülkiyet devrinin sağlandığı ve 1994 yılında
GSYİH'nın 2/3'ünün ise devlet mülkiyetinde olmayan işletmelerce
oluşturulduğu görülmektedir. Rus resmi rakamlarına göre 1997 yılı
başında, özel sektör firmaları imalat işletmelerinin %75'ini, imalatın
ise %85'ini oluşturmakta Rus işgücünün %80'den fazlası da özel firmalarda
çalışmaktadır.
Devlete nakdi bir gelir sağlamayan özelleştirmenin
1. aşaması sonunda genel olarak kamudan devir alınan şirketlerin
yönetim yapılarında değişiklik olmamış, işletmelere yeni bir teknoloji
transferi de gerçekleşmemiştir. Sözkonusu hızlı mülkiyet devrinde,
Rusya Federasyonu'ndaki o dönemdeki siyasi çalkantıların etkisinin
olduğu ve eski sistemin esası olan kamu mülkiyetinin bir an önce
tasfiyesinin gerçekleştirilmeye çalışıldığı görülmektedir.
Özelleştirmede, 1995 sonrasında farklı bir yöntem
izlenmiş, bu dönemde hükümet boçlanma karşılığı elindeki büyük devlet
kuruluşlarının hisselerini mali gruplara devir etmiştir. Özelleştirme
konusu devlet kuruluşlarının mülkiyeti, belirli bir mali güce sahip
grupların eline geçmiştir. Mali ve endüstriyel gurupların ülke ekonomisindeki
etkinlikleri de böylece artmıştır.
1997 yılı sonrasında, 2. aşamadaki özelleştirme stratejisi
tekrar gözden geçirilmiş ve çeşitli eleştirilerin yapıldığı sistemde,
firma bazında ihale esas alınmış, şirketlerin gerçek değerlerinin
tespitine ağırlık verilmiştir. Ancak, 1998 yılında yaşanan ekonomik
kriz özelleştirme çalışmaları üzerinde olumsuz etki yaratmıştır.
Ekonomik Sektörler
Tarım
Ülkenin kuzey bölgelerindeki toprak yapısı tahıl ve
benzeri diğer ürünler üretimi için elverişli olmadığından üretim,
Rusya'nın güney bölgeleri ile batı Sibirya'da gerçekleştirilmektedir.
Ülkenin kuzeyinde ise hayvancılığa ağırlık verilmiştir. Toplam arazinin
%32'si tarıma elverişli olup %45'i ormanlık arazidir.
Hububat üretimi 1980'li yılların ortalamalarının aşağısındadır.
Üç yılda bir hüküm süren kuraklık üretimde düşüşlere neden olurken,
aşırı kimyevi maddeler kullanımı, endüstriyel kirlilik, toprağın
yoğun işlenmesi ve bazı bölgelerdeki yanlış ürün seçimi toprağın
verimliliğini düşürmüştür.
Sovyet döneminde zorla gerçekleştirilen tarımın kollektivizasyonu,
çoğu tarımsal işletmede verimsizliği beraberinde getirmiştir. Kronik
sermaye yetersizliği ve devlet yardımlarına bağımlı olmak bugünkü
işletmelerin karşılaştığı sorunlardır. Anayasada toprakta özel mülkiyet
hakkı teyit edilmekle birlikte, mevcut yasal düzenlemede bu hak
henüz tanınmamıştır. Ayrıca, arazinin alınacak kredilerde teminat
olarak gösterilememesi çiftçilerin kredi imkanlarını ortadan kaldırmaktadır.
Bu husus işletmelerdeki verimsizliğin de kaynağını teşkil etmektedir.
1990'lı yıllarda devamlı olarak ekili arazi miktarında
azalma izlenmektedir. Özellikle bu durum hububat üretiminde belirgindir.
1998 rakamları dikkate alındığında hububat üretiminin 1992 senesi
üretiminin %55,3'ü seviyesinde olduğu, 1998 şeker pancarı üretiminin
ise 1992 seviyesinin %58'i olduğu görülmektedir. Patates ve ayçiçeği
yağı üretiminde ise bu oranlar sırasıyla %81,7 ve %96,8'dir.
Hayvancılıkta da aynı eğilim sürmekte ve üretimde azalma izlenmektedir.
Ancak,1999-2000 yıllarında tarım sektöründe az da
olsa bir iyileşme görülmektedir. 1999 yılında tarımsal üretimde
%2,4, 2000 yılında da %5 oranında bir artış olmuştur.
1998 yılındaki mali kriz etkileri ile birlikte elde
edilen 48 milyon tonluk hububat üretimi, 1953 senesinden beri istihsal
edilen en az üründür. 1998 yılı krizi, tarımsal işletmelere finansman
sağlanmasını rasyonel hale getirme çalışmalarını da olumsuz etkilemiştir.
Rusya Federasyonu belli başlı kereste üreticisi ve
ihracatçısı konumundadır. 82 milyar m3 stoku olduğu tahmin edilmektedir.
Dünya rezervlerinin 1/5'inden fazlasını oluşturmaktadır. Kereste
alanlarının hızlı biçimde kullanımı, üretimi doğuya kaydırmıştır.
Sibirya'da işlenmiş kereste üretiminin 1/3'ü gerçekleştirilmektedir.
Son yıllarda üretimde önemli düşüşler görülmektedir. 1990-1998 yılları
arasında kereste, kağıt ve selüloz üretimi 2/3 oranında azalmıştır.
Ancak ihracat 1995 sonrasında artış göstermiştir.
Sovyetler Birliği dağıldığında, Rus balıkçılık endüstrisi dünyada
Japonya, ABD ve Çin'den sonra 4. sırada yer almaktaydı. Halen, taze
ve dondurulmuş dünya balık üretiminin %25'i ile, dünya konserve
balık üretiminin üçte biri Rusya'da gerçekleştirilmektedir. Ancak,
üretimde bu sektörde de düşüşler izlenmekte olup, konserve balık
üretimi 1997 yılında 467 milyon kutu olmuştur. Bu miktar, 1992 yılında
1.3 milyar kutuydu. 2000 yılında balık ve diğer deniz ürünleri üretimi
ise 4,1 milyon ton olmuştur.
Endüstri
Sovyet döneminde endüstri temeline bakıldığında, işletmelerin
enerji yoğun, teknoloji ağırlıklı veya düşük katma değerli temel
işlemeye dayalı sanayilerde veya savunma sanayinde yoğunlaştığı
görülmektedir. Üretim ise devlet sübvansiyonları ile arttırılmıştır.
Sovyetler Birliği sonrasında devlet desteklerinin kaldırılması neticesinde,
işletmeler yatırım için yeni kaynaklar bulamamış üretim önemli ölçüde
azalmıştır.
1998 yılındaki endüstriyel üretim, 1990 yılındaki seviyenin %45'i
düzeyindedir. Belli başlı endüstrilerdeki 1998 yılı üretiminin 1990
yılındaki üretimine oranı aşağıda gösterilmektedir.
Elektrik üretimi %76,4
Yakıt %66,6
Kimya ve petrokimya %42
Makine yapım ve metal işleme %37
Demir işleme %52,4
Demirdışı Metaller %53,2
1999 yılı verileri dikkate alındığında, endüstriyel
üretimin %27'sini yakıt ve enerji oluşturmaktadır. Üretim içerisinde
diğer sektörlerin aldığı pay ise aşağıdaki gibidir.
Makina ve metal işleme sanayi %19,2
Metalürji %18,4
Gıda işleme sanayi %14,7
Kimya ve kimyevi ürünler % 7,3
Kağıt ve selüloz sanayi % 4,8
Hafif endüstri % 1,7
Rusya Federasyonu 1999 yılında endüstriyel üretimde
artış sağlamıştır. Bu artış, Rublenin devalüasyonu sonucunda, Rus
ürünlerinin ithal mallara karşı fiyatlarının ucuz kalması neticesinde
ithal ikamesine dayalı endüstrilerdeki üretim artışından kaynaklanmıştır.
Fiyatı ucuz kalan malların ihracatı da bu trende olumlu katkı sağlamıştır.
1999 yılının ilk çeyreğinde bir önceki yıla göre %1.6 oranında düşen
üretim, yılın kalan 9 aylık döneminde önemli performans göstererek
bir önceki yıla göre %16,5 oranında artmıştır. Yıllık artış ise
resmi rakamlara göre %8,1 seviyesindedir. 2000 yılında ise endüstriyel
üretim %9 oranında büyümüştür.
Üretim, orta ve büyük ölçekli işletmelerde düşerken,
küçük işletmeler ve ortak girişimlerde artış göstermektedir.
Madencilik
Rusya Federasyonu madencilik sektöründe de önemli
bir üretici ve ihracatçıdır. Dünya petrol rezervlerinin %10'u Rusya'da
bulunmaktadır. Üretimdeki düşüşe rağmen dünya üretiminin %10'u yine
Rusya tarafından realize edilmektedir.
Dünya üretim rakamları dikkate alındığında, doğal
gaz üretiminin %30'u, antrasitin %10'u, demir cevherinin %14'ü demir
dışı metal cevherinin %10-15'i Rusya'da üretilmektedir. Genel olarak
da üretim tek bir işletme tarafından gerçekleştirilmektedir. Elmas
üreticisi Almaz şirketi dünya üretiminin ¼'ünü, Norisk Nickel şirketi
ise nikel dünya üretiminin %30'unu, platin üretiminin ise %40'ını
üretmektedir.
1990'lı yıllarda dahili piyasada metallere olan talebin
düşmesi ile demir ve demirdışı metallerin ihracatında önemli artışlar
olmuştur. İhracattaki bu artış, işletmelerin kontrolü konusunda
yoğun rekabeti de beraberinde getirmiştir. Ancak, 1990'ların sonundaki
metal fiyatlarındaki düşüş ve enerji fiyatlarındaki yükseliş neticesinde
sektör, üretimi arttırmak için yeniden yapılanma ve modernizasyon
gereği ile karşılaşmıştır. İşletmelerin mülkiyeti konusundaki anlaşmazlıklar
tamamen çözülmeden uzun vadeli yatırımlar beklenilmemektedir.
Rusya'daki kömür endüstrisi 1980'lerden beri kriz
içerisinde bulunmaktadır. Kriz 1992 yılından itibaren daha da derinleşmiştir.
Mevcut madenlerin 2/3'si, gaz ve toz nedeniyle tehlikeli addedilmektedir.
Düşen verimlilik ve devlet desteğinin azaltılması nedeniyle işletmeler
işçi ücretlerini ödeyememekte, güvenlik ve modernizasyon için gerekli
yatırımı yapamamaktadır. Yer altındaki madenlerde verimlilik ABD'dekinin
1/12'si seviyesindedir.
Enerji
Rusya, sahip olduğu doğal kaynaklar bakımından dünya
enerji piyasasının önde gelen ülkelerinden biridir. Dünyanın en
büyük doğalgaz rezervlerine sahip olan Rusya, kömür bakımından yapılan
sıralamada tüm dünya ülkeleri arasında üçüncü, petrolde ise sekizinci
sırada yer almaktadır. Rusya, dünyadaki doğalgaz rezervlerinin %33'üne
tek başına sahiptir. Petrol rezervlerinin ise 25 milyar varilin
üzerinde bulunduğu tahmin edilmektedir.
Rusya Federasyonu'nun toplam ihracatının %40'ını enerji
ve ham petrol oluşturmaktadır. Vergi gelirlerinin %60'ı da bu sektörden
sağlanmaktadır.
Rusya Federasyonu'nun enerji üretim miktarı aşağıda
gösterilmektedir.
Miktar: Milyon Ton
1997 1998 1999 2000
Ham Petrol 297 294 295 313
Petrol Ürünleri 177 164 169 154,1
Doğal Gaz (m3) 571 591 591 555
Kömür 245 232 249 258
Elektrik (Milyar kwh) 834 826 845 876
Kaynak: T.C Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Rus ekonomisinde en başarılı sektör olmasına rağmen,
enerji sektörü sorunlarla karşı karşıya bulunmaktadır. Bu sorunlar,
teknolojinin demode olması, verimsiz işletmecilik, sektördeki sosyal
sorunlar olarak sıralanabilir.
Petrol rafinerileri ekipmanının %20'si, kömür ve petrol
çıkarma ekipmanının ise %50'si ekonomik ömrünü tamamlamıştır.
Enerji ihracat miktar ve değerleri ise aşağıdaki tabloda
yer almaktadır.
Miktar: Milyon Ton, Değer: Milyon $
1998 1999 2000
Miktar Değer Miktar Değer Miktar Değer
Ham Petrol 137 10.275 137 10.275 144.5 25.319
Petrol Ürünleri 54 4.246 54 4.246 61.8 10.769,3
Doğal Gaz (*) 201 13.346 201 13.346 193.8 16.644,1
Kömür 23 626 23 626 43.4 1.142,90
Milyar M3
Kaynak: T.C Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Petrol
140.569 milyon ton olan dünya rezervleri içinde Rusya'nın
petrol rezervleri 6.609 milyon ton seviyesindedir. Petrol rezervlerinin
%67.6'sı Batı Sibirya'da, %15.7'si Doğu Sibirya'da, %2.6'sı Ural
Bölgesinde, %2.5'i Volga Bölgesinde bulunmaktadır.
Lukoil, Yukos, Surgutneftegaz, Tyumen oil, Sidanko,
Sibneft, Slavneft, Eastern Oil, Onako, Komitek, Grozneft ve Rosneft
en büyük petrol şirketleridir. Petrol üretimi 80'li yılların ikinci
yarısında önemli artışlar kaydetmiş ve 1987 yılında en üst seviyesine
çıkarak 570 milyon tona ulaşmıştır. Petrol üretimi bu noktadan sonra
endüstriyel talebin azalması ve yatırımlar için mali kaynak yetersizliği
nedeniyle, devamlı düşme göstermiş ve 1999 yılında 295 milyon tona
düşmüştür. Aralık 1998 den itibaren yükselen petrol fiyatlarına
rağmen düşüş devam etmektedir. Sermaye yatırımı ve ekipman azlığı
üretimindeki düşüşte önemli etkendir. Hükümet ihraç vergisi uygulamasına
devam etmektedir.(15euro/ton)
Bazı petrol alanlarındaki tükenme de üretimi olumsuz olarak etkilemektedir.
Ancak, 2000 yılında üretim ise 323 milyon tona yükselmiştir.
Rusya Federasyonu'nun petrol ve gaz ihracatı 2000
yılı itibarıyla 136 milyon tondur. Toplam ihracatın %58'ini petrol
ve gaz ihracatı oluşturmaktadır. Eski Sovyet Cumhuriyetleri dışına
gerçekleştirdiği ihracatın toplam ihracat içerisindeki payı 1992
de % 53 iken, 1998 yılında %89'a yükselmiştir. Önemli ithalatçı
ülkeler İngiltere, Fransa, İtalya, Almanya ve İspanya'dır. İhracat
için Baltık Denizinde 3 yeni terminal ( Üst-Luga, Bukhta Batereinayaat
ve Primosk) ile Baltık Boru Hattı yapımı planlanmaktadır. Rus petrol
ihracatı esas olarak Baltık Denizi ve Karadenizde yer alan terminaller
aracılığı ile yapılmaktadır. Avrupa'ya petrol ihracında diğer bir
yol Druzhba boru hattıdır. Hattın günlük kapasitesi 1,2 milyon varildir.
Boru hattı Ukrayna, Slovakya, Çek Cumhuriyeti, Polonya, Macaristan
üzerinden Almanya'ya ulaşmaktadır.
Belli başlı petrol üretim alanları Samotlor, Romashkiw,
Mamontov, Fedorov, Lyantor, Arlan, Krasnolenin, Vatyegan, Sutormin'dir.
Doğal gaz
Rusya Federasyonu, doğalgaz rezervlerinin büyüklüğü
açısından dünyada ilk sırada yer almaktadır. Rezervlerinin toplamı
1700 trilyon kübik feettir. (48.1 trilyon m3)
Sovyetler Birliği'nin dağılımı ile doğal gaz üretiminde
düşüş görülmüştür. Ancak, bu düşüş diğer üretim düşüşlerine göre
daha az olup, üretimde 1992-1998 yılları arasında %8 oranında düşüş
görülmektedir. Yıllık üretim 20.9 trilyon kübik feet (591 milyar
m3) seviyesindedir. Tüketimde ise daha hızlı bir düşüş mevcuttur.
1992'de 467 milyar m3 olan tüketim %15 oranında azalarak 1998'de
390 milyar m3 e düşmüştür. Üretim fazlası olan 201milyar m3 ise
diğer ülkelere ihraç edilmektedir. 201 milyar m3 üretim fazlasının
119 milyar m3 ünün ihracatı ise Avrupa ülkelerine yapılmaktadır.
İhracat yapılan başlıca Avrupa ülkeleri Almanya, İtalya, Fransa,
Finlandiya ve Türkiye'dir.
Rusya'nın doğal gaz endüstrisi, Gazprom şirketi tarafından
kontrol edilmektedir. Gazprom, Rus gaz üretiminin %95'ini gerçekleştirmekte
ve dünya gaz rezervlerinin 1/5'ini kontrol etmektedir. Ayrıca, Gazprom'un
ödediği vergiler Federal Hükümetin tahsil ettiği vergilerin %25'ini
oluşturmaktadır.
Üretim yapılan başlıca alanları, Urengoy, Yamburg,
Medvezh, Orenburg, Severo-Urengoy, Vyhgapurov oluşturmaktadır.
Rusya ile eski Sovyet Cumhuriyetleri arasında doğal
gaz bedellerinin ödenmesi konusunda anlaşmazlıklar bulunmaktadır.
Özellikle, Ukrayna ve Beyaz Rusya'nın Rusya Federasyonu'na önemli
miktarda borcu bulunmaktadır. Rusya Federasyonu, Batıya doğal gaz
ihracatının %90'ını Ukrayna'daki boru hatlarının kullanımı ile gerçekleştirmektedir.
Rusya Federasyonu Yamal-Europa hattının 1. bölümünü tamamlamış olup,
ülkemizle olan Mavi Akım projesinin uygulamaya konulması ve halen
yapımı süren Baltık denizi yoluyla, Almanya'ya ulaşacak boru hattının
tamamlanması ile Ukrayna üzerinden gaz ihracatı bugünkü seviyesinin
1/3'üne düşecektir. Bu durum ise Batı Avrupa pazarlarına ihracatı
kolaylaştıracaktır.
Kömür
Sovyetler Birliği'nin dağılması ile birlikte kömür
üretiminde ve tüketiminde azalış trendi izlenmiştir. Üretim 1992-1998
yılları arasında %33, tüketim ise yaklaşık %30 düşmüştür. Üretim
ve tüketimdeki bu düşüş Rus ekonomisini yeniden yapılandırma yönünde
alınan önlemlerle yakından ilişkilidir. Yeniden yapılandırma verimsiz
madenlerin kapatılmasını, kaynakların ekonomik yönden karlılık gösteren
işletmelere aktarılmasını öngörmektedir. Halen işletmelerin borçları
işçi ücretlerinin ödenmesini mümkün kılmamakta, gerekli malzeme
ve teçhizat alınamamaktadır.
Başlıca kömür üretim alanları Chelyabinsk, Donetsk,
Kansk-Achinsk, Kuznetsk, Lena, Moskova, Pechora, Raychikhinsk, Güney
Yakutistan, Taymyr, Zyryanca'dır.
1998 yılı itibarıyla, kömür rezervleri 173 milyar
ton, üretim ise 232 milyon tondur. Ülke, dünyanın 3. büyük rezervlerine
sahip bulunmaktadır.
Elektrik
1992 yılında 964 milyar kilowattsaat olan üretim 1998
yılında %20 oranında azalarak 826 milyar kilowatsaate düşmüştür.
Aynı dönemde tüketimde de benzeri bir seyir izlemiş, 1992 yılında
880 milyar kilowattsaat olan tüketim, 1998 yılında 703 milyar kilowattsaate
düşmüştür.
Rusya Federasyonu 440 termal ve hidroelektrik santrale,
9 adet nükleer santrale sahiptir. Nükleer enerji santralleri, toplam
elektrik üretim kapasitesinin %13'ünü oluşturmaktadır. Hidroelektrik
santral kapasitesi ise toplam kapasitenin %20'sidir.
Toplam enerji üretim kapasitesi 205 gigawatt'tır.
Kapasite, düşüşlere rağmen iç talebi karşıladığı gibi ihracata da
imkan sağlamaktadır.
Elektrik sektörü, çoğunluk hissesi devletin sahip
olduğu UES (Unified Energy Systems of Russia) adlı kuruluş tarafından
kontrol edilmektedir. Kuruluş Rusya dağıtım sisteminin %70'ine sahiptir.
Önemli yatırım ve teçhizat yenilemesi olmadığı taktirde,
bazı bölgeler itibarıyla elektrik ihtiyacı olması beklenilmektedir.
Halen, yeni ünite ve hat yapımı oldukça sınırlı durumdadır. Rusya'nın
2001-2005 döneminde gerekli yatırımları yapması için yıllık 6-11
milyar $ kaynağa ihtiyacı olduğu ifade edilmektedir. Abonelerinden
para toplanamaması yatırım finansmanının iç kaynaklarca karşılanmasını
zorlaştırmaktadır. UES doğal gaz santrallerini kömür ve diğer yakıtlara
çevirme yönünde çalışmalar yapmaktadır.
BDT ülkeleri ile ihracat bedellerinin tahsili konusunda
problemler mevcuttur. Jeotermal enerji santralleri kurulması yönünde
Kamçatka bölgesinde çalışmalar bulunmaktadır. Halen bu bölgede jeotermal
bir santral faaliyette olup, 2010 yılına kadar geliştirme çalışmaları
yapılmaktadır.
Bankacılık
Rusya'daki ticari bankacılık 1980'li yılların sonunda
şekillenmiştir. 1988 yılında kooperatifler yasası ile devlet bankaları
dışında ilk bankalar oluşturulmuştur. 1990'lı yılların başındaki
enflasyonist dönemde bankacılık karlı hale gelmiş, bankalar asli
bankacılık görevleri dışındaki faaliyetlerden önemli kazançlar elde
ederek genişlemişlerdir. 1994 yılında banka sayısı 2500'ün üzerine
çıkmıştır. Sıkı olmayan düzenleme ve lisans politikaları da sayısal
artışta etkili olmuştur.
Bankalar, Rusya Federasyonu'ndaki özelleştirme ile
de büyük işletmelerin hisselerine sahip olmuşlardır. 1995 sonrasında
Rublenin aşırı değerlenmesi ve bankaların bu ortamda dövizde açık
pozisyon almaları ve önemli miktarda forward kontrata gitmeleri
1998 krizinde bankaları taahhütlerini yerine getiremez durumda bırakmıştır.
Diğer taraftan, kurun baskı altında, reel faizlerin ise yüksek olduğu
kriz öncesi dönemde bankalar kısa dönemli hazine kağıtlarına yatırım
yapmışlardır. Ağustos 1998 de devletin morataryum ilan etmesi bankaları
likidite problemi ile karşı karşıya bırakmış, devalüasyon sonrası
aktiflerde yabancı para cinsinden çok büyük düşüşler oluşmuştur.
Bu ise bankaların büyük kısmının batmasına sebep olmuş ve devlet
desteği olmaksızın faaliyetlerini sürdürmelerini imkansız hale getirmiştir.
Faaliyette bulunan kredi kuruluşlarının sayısı 2000 yılı Nisan ayında
1.333'dür.
Bankacılık sektörünün yeniden yapılanması görevi Merkez
Bankası ile yeni oluşturulan ARCO (Agency for Restructuring Credit
Organizatins) adlı kuruluşa verilmiştir.Anılan kuruluşca bankalar,
mali durumu iyi olanlar, mali kriz nedeniyle likidite sorunu olanlar,
yönetim ve kredi uygulamaları nedeniyle likidite sorunu olanlar
ve iflas edecek bankalar şeklinde gruplandırılmıştır. Yeniden yapılanmanın
mali portresi oldukça büyük olup, bütçe imkanları ile karşılanması
çok zayıf bir ihtimal olarak görülmektedir.
Yabancı Sermaye
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından itibaren ülkeye
yabancı sermaye girişi, ülkenin büyüklüğü ve ekonomik potansiyeli
dikkate alındığında önemli bir boyuta ulaşamamıştır. Bu durum ise
siyasi istikrarsızlık ve yasal düzenleme eksikliğinden kaynaklanmaktadır.
Doğrudan yabancı yatırımlar 1996 yılı sonrasında artış göstermiştir.
Bu artış, ticari yasa ve düzenlemelerdeki nisbi iyileşme ile döviz
kurundaki istikrardan kaynaklanmaktadır. Ağustos 1998 krizini mütekiben
yabancı sermaye girişinde bir düşüş gözlenmiştir. Doğrudan yabancı
yatırım miktarı 1998 yılında 3,3 milyar $ olarak gerçekleşmiştir.1999
yılında ise bu rakam 4,2 milyar $'dır. Doğrudan yabancı yatırımların
önemli miktarı, sanayiden çok ticaret ve hizmet kesiminde yoğunlaşmıştır.
Sanayiye yapılan yatırımlar içinde önemli yeri petrol ve enerji
sektörü almaktadır.
1998 yılında yabancı yatırımların %28.6'sı doğrudan
yabancı yatırımlar, %69.8'i diğer yatırımlar (ticari krediler, diğer
krediler), %1.6'sı ise portföy yatırımları olarak gerçekleşmiştir.
1999 yılında doğrudan yabancı yatırımlar 1998 yılına göre artarak
toplam yatırımlar içerisinde %44.6 oranında, diğer yatırımlar ise
bir önceki yıla göre azalarak %55.1 oranında pay almıştır. 2000
yılında ise doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının toplam yatırımlar
içerisindeki payı %50,3'tür.
Rusya Federasyonu'nda 1.1.2001 tarihi itibarıyla toplam
yabancı sermaye yatırımları ise aşağıdaki tabloda belirtilmektedir.
(MİLYON $)
Ülke Doğrudan Yatırım Portföy Yatırımı Diğer Yatırımlar
Toplam %
ABD 5.486 92 1.452 7.030 22
Almanya 1.255 25 5.249 6.529 20,4
G.Kıbrıs 3.224 135 871 4.230 13,2
Fransa 256 5 3.092 3.353 10,5
İngiltere 982 36 1.257 2.275 7,1
İtalya 161 - 1.591 1.752 5,5
Hollanda 1.152 17 267 1.436 4,5
İsveç 610 2 127 739 2,3
İsviçre 225 38 187 450 1,4
Japonya 215 - 157 372 1,1
TOPLAM 16.125 507 15.373 32.005 100
Kaynak:T.C. Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Rusya Federasyonu'nda 1.1.2001 tarihi itibarıyla gerçekleştirilen
yabancı sermaye yatırımlarının toplamı 32 milyar $'dır. Bu yatırımın
16,1 milyar $'ı doğrudan yabancı yatırımlar, 15,3 milyar $'ı diğer
yatırımlar, 507 milyon $'ı ise portföy yatırımlarıdır.
Rusya'da yatırım yapan ülkelerin başında 7.030 milyon
$'lık yatırımı ile A.B.D gelmektedir. Bunu, 6.529 milyon $'lık yatırımı
ile Almanya izlemektedir. A.B.D ve Almanya'yı, G. Kıbrıs, Fransa,
İngiltere, İtalya Hollanda ve İsveç izlemektedir.
Rusya Federasyonu'nda Sektörler İtibarıyla Yabancı Sermaye Yatırımları
(Milyon$)
Sektörler 1997 1998 1999
Petrol ve gaz 1.657 1.880 1.700
Demir dışı metaller 340 323 414
Demirli metaller 124 204 514
Makinalar ve metal işleme 201 305 395
Ağaç, ağaç işleme, kağıt hamuru, kağıt ürünleri 134 240 193
Kimya-Petrokimya 77 52 103
Gıda sanayi 646 1.473 1.415
İnşaat malzemesi sanayi 18 26 97
Diğer imalat sanayi - 8 27
Ulaştırma ve kominikasyon 174 589 907
Ticaret ve catering 508 1.201 1.622
Pazar işleyişine hizmet eden ticari faaliyetler 1.712 1.426 190
Finans, bankacılık,sigorta ile ilgili faaliyetler 4.416 900 114
Yönetim - 2.477 1.481
Diğer sanayiler 351 283 388
Toplam 12.295 11.773 9.560
Kaynak:T.C. Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Yukarıdaki tablonun incelenmesinden de görüleceği
üzere, 1999 yılında, yabancı sermaye yatırımlarının önemli bölümü
1.700 milyon $ ile petrol ve gaz sektöründe yoğunlaşmıştır. Bunu,
1.622 milyon $ ile ticaret, 1.481 milyon $ ile diğer hizmet kesmi,
1.415 milyon $ ile gıda sektörü izlemektedir.
Özellikle Ağustos 1998 krizinden sonra rublenin devalue
edilmesi, yabancı gıda firmalarının Rus pazarına dışarıdan mal satmalarını
zorlaştırmış ve üretimin içeride yapılmasını çok daha cazip hale
getirmiştir. Ancak, gıda sektöründe yabancı yatırımlar krizden önce
de başlamış bulunuyordu.
2000 yılında Rusya Federasyonu'nda gerçekleştirilen
yabancı sermaye yatırımlarının %70'ini ulaştırma, ticaret/catering,
gıda ve enerji sektörü (petrol üretimi), oluşturmaktadır. Anılan
ülkede, aynı yılda haberleşme, mühendislik/metalurji, hizmetler
(reklamcılık/denetim hizmetleri) ve ormancılık sektörlerinde ise
%10'nun altında yabancı sermaye yatırımları gerçekleştirilmiştir.
1997 ve 1998 yıllarında yabancı sermaye yatırımlarının
%59'u Moskova Bölgesi ve çevresinde yoğunlaşmıştır. 1999 yılında
ise yabancı sermaye yatırımlarının diğer bölgelere kaydığı görülmektedir.
Özellikle, Batı Sibirya, Uzak-Doğu Bölgesi ve Kuzey-Batı Bölgesine
kaymıştır.
1999 yılında Moskova Bölgesi ve çevresinde yer alan
yabancı sermaye yatırımları ise %35 oranındadır. 1999 yılında Rusya
Federasyonu'nun diğer bölgelerinin yabancı sermayeden aldıkları
paylar şöyledir. Kuzey-Batı Bölgesi %11, Batı Sibirya Bölgesi %12,
Uzak Doğu Bölgesi %13, Urallar %7, Kuzey Kafkasya Bölgesi %6.
2000 yılında da en çok yabancı sermaye yatırımı 1,47
milyar $ ile Moskova'da gerçekleştirilmiştir. Aynı yılda yüksek
miktarda yabancı sermaye yatırımlarının gerçekleştirildiği diğer
bölgeler ise şöyledir: Krasnodar Bölgesi (yaklaşık 1 milyar $),
Sakhalin (246 milyon $), Leningrad Bölgesi (205 milyon $), Moskova
Bölgesi (204 milyon $). Diğer taraftan, Novosibirsk, Tyumen ve St.
Petersburg şehrine 145-151 milyon $ arasında yabancı sermaye yatırımı
gerçekleştirilmiştir
Rusya Federasyonu Dış Ticareti
1993-2000 yılları arasında Rusya Federasyonu'nun dış
ticaretine ilişkin tablo aşağıda yer almaktadır.
Milyar $
Bavul ticareti ve BDT dahil 1993 1994 1995 1996 1997
1998 1999 2000
İhracat 59.6 68.1 81.3 88.4 87.9 74 74.7 105,2
İthalat 44.3 50.5 60.9 61.5 67.6 59 41 44,2
Hacim 103.9 118.6 142.2 149.9 155.5 133 115.7 149,4
Denge 15.3 17.6 20.4 26.9 20.3 15 33.7 61
Kaynak: T.C. Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
1998 yılında görülen kriz neticesinde Rusya Federasyonu'nun
1998 yılındaki ihracatı, 1997 yılına göre %15,8 oranında azalarak
74 milyar $, ithalatı ise bir önceki yıla göre %12,7 oranında azalarak
59 milyar $ olarak gerçekleşmiştir.
1999 yılı ihracatı, bir önceki yıla göre %0,4 oranında
artarak 74.7 milyar $, ithalatı ise %30,5 oranında azalarak 41 milyar
$ olmuştur.
2000 yılı ihracatı ise 1999 yılına göre %40,8 oranında
artarak 105,2 milyar$, ithalatı ise %7,8 oranında artarak 44,2milyar
$ olarak gerçekleşmiştir.
2000 yılı dış ticaret değerleri dikkate alındığında,
belli başlı ticari ortakları aşağıdaki tabloda gösterilmektedir.
Rusya Federasyonu Dış Ticaretinde İlk On Ülke (2000)
Bavul Ticareti Hariç
İhracat İthalat
Ülkeler Milyon $ % Ülkeler Milyon $ %
1 Almanya 9.212 8,9 Almanya 3.885 11,5
2 Beyaz Rusya 5.535 5,4 Beyaz Rusya 3.764 11,1
3 Çin 5.207 5 Ukrayna 3.636 10,8
4 Ukrayna 5.012 4,9 ABD 2.686 7,9
5 ABD 4.627 4,5 Kazakistan 2.187 6,5
6 İngiltere 4.507 4,4 İtalya 1.207 3,6
7 Polonya 4.451 4,3 Fransa 1.179 3,5
8 Hollanda 4.330 4,2 Finlandiya 957 2,8
9 İsviçre 3.845 3,7 Çin 946 2,8
10 Virgin Adl, 3.311 3,2 İngiltere 840 2,5
GENEL TOPLAM 102.830 48,5 33.769 63
Kaynak: T.C Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
İhracatta Almanya 9,2 milyar $ ile birinci sırada
yer almaktadır. Bunu sırasıyla 5,5 milyar $ ile Beyaz Rusya, 5,2
milyar $ ile Çin, 5 milyar $ ile Ukrayna, 4,6 milyar $ ile A.B.D,
4,5 milyar $ ile İngiltere ve 4,4 milyar $ ile Polonya izlemektedir.
İthalatta ise Almanya 3,8 milyar $ ile ihracatta olduğu
gibi yine birinci sırada yer almaktadır. Bunu sırasıyla 3,7 milyar
$ ile Beyaz Rusya, 3,6 milyar $ ile Ukrayna, 2,6 milyar $ ile A.B.D,
2,1 milyar $ ile Kazakistan, 1,2 milyar $ ile İtalya izlemektedir.
1990 yılında Rusya'nın ihracatının %70'i diğer Sovyet
Cumhuriyetlerine yönelikti. İthalatın ise %47'si bu Cumhuriyetlerden
gerçekleştirilmekteydi. Batı ile ticaret sınırlı olup, sözkonusu
ticaret şekli imalat sanayi mallarının, hammaddeler ile takasına
dayanmaktaydı. Bu durum, Sovyetler Birliği'nin çöküşüyle temelden
değişmiştir. İşletmeler arasındaki ödeme problemleri, ruble bölgesinin
ortadan kaldırılarak ticarette serbest dövize geçilmesi, BDT ülkeleri
arasındaki ticareti olumsuz yönde etkilemiştir. BDT dışı ülkelerle
olan ticaret artmıştır. 2000 yılında BDT ülkelerinin, Rusya Federasyonu'nun
toplam ticaret hacmi içindeki payı %18,6 iken, BDT dışı ülkelerin
payı %81,4'tür.
İhracat Rusya Federasyonu'nun 1999 yılı ihracatı 74,7
milyar $ olarak gerçekleşmiştir. 2000 yılı ihracatı ise bir önceki
yıla göre %40,8 oranında artarak 105,2 milyar $ olmuştur. İhracattaki
bu artış petrol, gaz ve metal fiyatlarındaki artıştan kaynaklanmaktadır.
Mevcut durum, Rusya'nın ihracat performansının arttığını veya ihracattaki
mal kompozisyonunda bir gelişme olduğunu göstermemektedir. Rusya
Federasyonu ihracatı belli mal gruplarına dayalı olup, dış etkenlere
bağımlı durumdadır.
1997-2000 dönemine ait belli başlı ürünlerin, ihraç
miktar ve değerlerini gösterir tablo aşağıda yer almaktadır.
(Bavul Ticareti Hariç)
(Milyon Dolar)
1997 1998 1999 2000
ÜRÜNÜN ADI DEĞER DEĞER DEĞER DEĞER
TOPLAM 86078,3 72537,5 72954 1027963
BDT dışı ülkeler 69473,4 58936,8 62256 89067,9
BDT ülkeleri 16604,9 13600,7 10698 13728,4
Kömür 823,7 626,4 453,6 1142,9
BDT dışı 697,5 491,2 349,7 951,9
BDT 126,2 135,1 103,9 191
Ham petrol 14772,5 10275,5 14088,6 25319
BDT dışı 13016,5 8790 12810,7 22959,1
BDT 1756 1485,5 1277,9 2359,6
Petrol ürünleri 7173,4 4246,1 4712,1 10769,3
BDT dışı 6759,6 3880,3 4364,6 10011,6
BDT 413,8 365,8 347,5 757,7
Doğal gaz 16419,4 13346,5 11351,9 16644,1
BDT dışı 10706,8 9023,9 - -
BDT 5712,6 4322,6 - -
Yuvarlak ağaç 1016,9 937,4 1202,2 1336,7
BDT dışı 1003,7 928,7 1194,2 1327,7
BDT 13,2 8,6 8 9,1
Kereste 653 543,4 628,4 735,6
BDT dışı 595,2 497,9 606,9 706,3
BDT 57,8 44,5 21,5 29,3
Kontrplak 211,9 229,9 234,5 221,1
BDT dışı 204,5 224,2 231,1 217,8
BDT 7,4 5,8 3,4 4,2
Kağıt hamuru 382,8 366,1 390,6 595,1
BDT dışı 362,8 348,1 364,3 575,4
BDT 20 18 26,3 19,8
Demirli metaller 6427,8 4763,8 4469,7 6654,9
BDT dışı 6082,1 4464,1 3885 6009,9
BDT 345,7 299,8 584,7 645
Pik demir 311,8 271,6 203,1 309,3
BDT dışı 297,9 255,7 185,5 287
BDT 13,9 15,9 17,5 22,3
Demir alaşımları 284,3 250,9 228,9 255,6
BDT dışı 273,6 239 215,3 238,9
BDT 10,7 11,9 13,6 16,7
Bakır 1124,1 912,4 907,3 1753,6
BDT dışı 1121,5 910,8 902,5 1736,6
BDT 2,6 1,6 4,9 17
Nikel 1495,2 1102 1118,5 1698,3
BDT dışı 1491,4 1100,5 1115,7 1690,7
BDT 3,8 1,5 2,8 7,6
Aluminyum 3795,3 3786,7 3603,9 4142
BDT dışı 3789 3779,6 3590,4 4122
BDT 6,3 7,1 13,5 19,7
Makineler ve ulaştırma ekipmanları 8548,6 7644,6 7847,1 9160,3
BDT dışı 5598,7 5760,5 5953,6 6825,1
BDT 2994,9 1884,1 1893,5 2335,2
Kaynak:T.C. Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Rusya ihracatının %52,8'ini enerji ve ham petrol,
%18'ini metal, %8,9'unu makina ve teçhizat, %2,5'ini kereste ve
kağıt oluşturmaktadır.
İthalat Rusya Federasyonu'nun 1999 yılı ithalatı bir
önceki yıla göre %30.5 oranında azalarak 41 miyar $ olarak gerçekleşmiştir.
2000 yılı ithalatı ise 1999 yılı ithalatına göre %7,8 oranında artarak
44,2 milyar $ olmuştur. Bu rakamlardan da anlaşılacağı üzere, ithalat
hacminde bir gelişme görülmemektedir. Hane gelirindeki iyileşmeye
ve rublenin değerlenmesine rağmen, ithalatta bir gelişme olmamıştır.
Bu durum, halen ithal ikamesi etkisinin geçerli olduğunu ve tüketicinin
yerli ürünler kullanmaya devam ettiğini göstermektedir.
1997-2000 döneminde Rusya Federasyonu tarafından ithal
edilen belli başlı ürünlerin miktar ve değerlerine ilişkin bilgiler
aşağıda yer almaktadır
Bavul Ticareti Hariç
(MilyonDolar)
1997 1998 1999 2000
ÜRÜNÜN ADI DEĞER DEĞER DEĞER DEĞER
TOPLAM 52942 44078,2 30964,3 33769
BDT dışı ülkeler 38908,1 32791,2 22612,3 22170,9
BDT ülkeleri 14033,9 11287 8352 11598,1
Dondurulmuş et 1413,3 1114,3 986,6 594,2
BDT dışı 1004,4 876,2 772,6 364,5
BDT 408,9 238,2 214 229,7
Dondurulmuş tavuk eti 815,9 581,2 161,6 375,9
BDT dışı 809,1 562,2 152,9 362,3
BDT 6,8 18,9 8,7 13,6
Tereyağı 316,2 186,7 87,9 106,3
BDT dışı 259,5 128,4 46,9 31,7
BDT 56,7 58,3 41 74,6
Narenciye 191,1 164,4 112,8 134,8
BDT dışı 177,2 157,2 108,9 124,7
BDT 13,9 7,2 3,9 10,2
Ayçiçek yağı 204,9 149,2 174,1 88,4
BDT dışı 180,1 121,2 106,3 24,5
BDT 24,8 27,9 67,8 63,9
Konserve et 192,7 117,1 47,1 60
BDT dışı 106,4 59,5 12,5 16,9
BDT 86,3 57,7 34,6 43,1
Ham şeker 853,3 1089,7 1133,6 690,2
BDT dışı 806,3 1082,4 1131,9 690,2
BDT 47 7,3 1,7 0
Beyaz şeker 389,1 192,5 103,6 129,6
BDT dışı 128 105,7 17,2 64,7
BDT 261,1 86,9 86,4 64,8
Çikolata 159 122,5 62,7 73,8
BDT dışı 139,1 89,4 33,7 73,8
BDT 19,9 33,1 29 0
Meşrubat 1090,6 831,9 355,7 419
BDT dışı 482,2 390,4 145,6 170,3
BDT 608,4 441,5 210 248,7
Sigaralar 709,2 726,2 254,2 167,5
BDT dışı 648,6 686 213,3 131,8
BDT 60,6 40,2 40,9 35,7
İlaçlar 1606,8 1279,2 811,7 1148,9
BDT dışı 1531 1198 763 1089,6
BDT 75,8 81,1 48,7 59,3
Ayakkabı (Deri) 278,9 131,8 51,7 90,9
BDT dışı 181,1 54,2 25,1 44,8
BDT 97,8 77,6 26,5 46,2
Demirli metaller 790,3 769,8 468,5 695,2
BDT dışı 241,9 218,8 115,3 121,3
BDT 548,4 551 353,2 573,9
Borular 888,1 611,7 530,7 573,1
BDT dışı 265,2 190,1 346,3 235,6
BDT 622,9 421,6 184,4 337,5
Makineler ve ekipman 18446,7 15605,9 9940,2 10571,8
BDT dışı 14996,1 12789,4 7881,7 8028
BDT 3450,6 2816,5 2058,5 2543
Mobilya 735,9 444,1 225,9 278,4
BDT dışı 485,3 262,3 117,5 153,4
BDT 250,6 181,8 108,4 124,9
Kaynak: T.C Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Yukarıdaki tablonun incelenmesinden de görüleceği
üzere, Rusya Federasyonu'nun ithal ettiği önemli ürünler, makinalar
ve ekipman, ilaçlar, ham şeker, dondurulmuş et, borular, demirli
metaller, mobilya, meşrubat, sigaralar ve diğer gıda maddeleridir.
BAVUL TİCARETİ
Milyar $ 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000
Bavul Ticareti İhracat 0,8 1,3 1,5 1,8 1,1 1,4 2,3
İthalat 11,9 14,4 16,1 14,7 13 10,1 10,5
Hacim 12,7 15,7 17,6 16,5 14,1 11,5 12,8
Kaynak: T.C Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Bavul ticareti 1998 yılına kadar artan bir seyir izlerken,
1998 yılında bir önceki yıla göre %14.5 oranında azalarak 14.1 milyar
$ olarak gerçekleşmiştir. 1999 yılında da bavul ticareti bir önceki
yıla göre %18.4 oranında azalarak 11.5 milyar $ olmuştur. 2000 yılında
ise 1999 yılına göre bavul ticareti %11 oranında artarak 12.8 milyar
$ düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu kapsamda yapılan ithalat miktarı
10.5 milyar $, ihracat ise 2.3 milyar $'dır.
1999 Yılı Bavul Ticareti
(Milyar Dolar)
Hacim İhracat İthalat
BDT dışı ülkeler 8,5 - 8.5
BDT ülkeleri 3.0 1,4 1,6
Toplam 11.5 1,4 10,1
Artış Oranı(%) -18.4 27.2 22,3
Kaynak: T.C Moskova Büyükelçiliği Ticaret Müşavirliği
Bavul ticareti kapsamında yapılan ihracatın tamamı
BDT ülkelerine yönelik iken, ithalatın %73.9'u BDT dışı ülkelerden
yapılmıştır.
Diğer taraftan Rusya Federasyonu'nun;
-Beyaz Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, ve Tacikistan ile gümrük
birliği anlaşması,
-BDT ülkeleri ile serbest ticaret anlaşması, bulunmaktadır.
-Avrupa Birliği ile Şubat 1996'dan geçerli olmak üzere ortaklık
ve işbirliği anlaşması vardır.
-Dünya Ticaret Örgütüne üyelik müzakereleri sürmektedir.
Dış Ticaret Düzenlemeleri
Gümrük Vergileri
Rusya Federasyonu'nca ithal edilen mallar meri mevzuat
gereğince gümrük vergisine tabidir. Fasıllar itibarıyla sözkonusu
gümrük vergilerine ilişkin bilgiler aşağıda gösterilmektedir.
RUSYA FEDERASYONU'NDA İTHALATTA UYGULANAN GÜMRÜK VERGİSİ ORANLARI
G.T.i.P Madde ismi Gümrük Vergisi(% veya ECU)
1. FASIL Canlı hayvanlar %5
2. FASIL Etler ve yenilen sakatat %15
3. FASIL Balıklar, kabuklu hayvanlar, yumuşakçalar ve suda yaşayan
diğer omurgasız hayvanlar %10
4. FASIL Süt ürünleri;kuş ve kümes hayvanlarının yumurtaları; tabii
bal; tarifenin başka yerinde belirtilmeyen veya yer almayan yenilebilir
hayvansal menşeli ürünler %15
5. FASIL Tarifenin başka yerinde belirtilmeyen veya yer almayan
hayvansal menşeli ürünler %10
6. FASIL Canlı ağaçlar ve diğer bitkiler; yumrular,kökler ve benzerleri;
kesme çiçekler ve süs yaprakları *
7. FASIL Yenilen sebzeler ve bazı kök ve yumrular %15
8. FASIL Yenilen meyvalar ve yenilen sert kabuklu meyvalar; turunçgillerin
ve kavunların ve karpuzların kabukları %10
9. FASIL Kahve, çay, paraguay çayı ve baharat %5
10. FASIL Hububat %5
11. FASIL Değirmencilik ürünleri; malt;nişasta; inülin; buğday gluteni
%10
12. FASIL Yağlı tohum ve meyvalar;muhtelif tane tohum ve meyvalar;
sanayiide ve tıpta kullanılan bitkiler;saman ve kaba yem %5
13. FASIL Lak; sakız; reçine ve diğer bitkisel özsu ve hülasalar
%5
14. FASIL Örülmeye elverişli bitkisel maddeler; tarifenin başka
yerinde belirtilmeyen veya yer almayan bitkisel ürünler %15
15. FASIL Hayvansal ve bitkisel katı ve sıvı yağlar ve bunların
parçalanma ürünleri; hazır yemeklik katı yağlar; hayvansal ve bitkisel
mumlar %15
16. FASIL Et, balık, kabuklu hayvanlar, yumuşakçalar veya diğer
su omurgasızlarının müstahzarları %15
18. FASIL Kakao ve kakao müstahzarları %5
19. FASIL Hububat, un, nişasta veya süt müstahzarları; pastacılık
ürünleri %15
20. FASIL Sebzeler, meyvalar, sert kabuklu meyvalar ve bitkilerin
diğer kısımlarından elde edilen müstahzarlar %20
21. FASIL Yenilen çeşitli gıda müstahzarları %15
22. FASIL Meşrubat, alkollü içkiler ve sirke *
23. FASIL Gıda sanayiinin kalıntı ve döküntüleri; hayvanlar için
hazırlanmış kaba yemler %5
24. FASIL Tütün ve tütün yerine geçen işlenmiş maddeler *
25. FASIL Tuz; kükürt; topraklar ve taşlar; alçılar, kireçler ve
çimento %5
26. FASIL Metal cevherleri, cüruf ve kül %5
27. FASIL Mineral yakıtlar, mineral yağlar ve bunların damıtılmasından
elde edilen ürünler; bitümenli madenler; mineral mumlar %5
28. FASIL Anorganik kimyasallar;kıymetli metallerin, radyoaktif
elementlerin, nadir toprak metallerinin ve izotoplarının organik
veya anorganik bileşikleri %5
29. FASIL Organik kimyasal ürünler %5
30. FASIL Eczacılık ürünleri %10
31. FASIL Gübreler %10
32. FASIL Debagatte ve boyacılıkta kullanılan hülasalar; taneler
ve türevleri; boyalar, pigmentlerve diğer boyayıcı maddeler; müstahzar
boyalar ve vernikler; macunlar; mürekkepler %5
33. FASIL Uçucu yağlar ve rezinoitler; parfümeri, kozmetik veya
tuvalet müstahzarları *
34. FASIL Sabunlar,yüzeyaktif organik maddeler, yıkama müstahzarları,
yağlama müstahzarları,suni mumlar,müstahzar mumlar, temizleme veya
bakım müstahzarları, ışık temini için kullanılan her türlü mumlar
ve benzerleri, model yapmaya mahsus her türlü patlar,dişçi mumları
ve alçı esaslı dişçilik müstahzarları %15
35. FASIL Albüminoid maddeler; değişikliğe uğramış nişasta esaslı
ürünler; tutkallar; enzimler %5
36. FASIL Barut ve patlayıcı maddeler;pirotekni mamulleri; kibritler,
piroforik alaşımlar;ateş alıcı maddeler %30
37. FASIL Fotoğrafçılıkta veya sinemacılıkta kullanılan eşya %10
38. FASIL Muhtelif kimyasal maddeler %5
39. FASIL Plastikler ve mamulleri *
40. FASIL Kauçuk ve kauçuktan eşya %5
41. FASIL Ham postlar, deriler (kürkler hariç) ve köseleler %5
42. FASIL Deri eşya; saraciye eşyası ve eyer ve koşum takımları;
seyahat eşyası, el çantaları ve benzeri mahfazalar; hayvan bağırsağından
mamul eşya (ipek böceği guddesi hariç) *
43. FASIL Postlar, kürkler ve taklit kürkler; bunların mamulleri
*
44. FASIL Ağaç ve ahşap eşya; odun kömürü %20
45. FASIL Mantar ve mantardan eşya %5
46. FASIL Hasırdan, sazdan veya örülmeye elverişli diğer maddelerden
mamuller; sepetçi ve hasırcı eşyası %25
47. FASIL Odun veya diğer lifli selülozik maddelerin hamurları;
kağıt veya kartondan döküntü, kırpıntı ve hurdalar %15
48. FASIL Kağıt ve karton; kağıt hamurundan,kağıttan veya kartondan
eşya %15
49. FASIL Basılı kitaplar,gazeteler,resimler ve baskı sanayiinin
diğer mamulleri; el ve makina yazısı metinler ve planlar %15
50. FASIL İpek %5
51. FASIL Yapağı ve yün, ince veya kaba hayvan kılı; at kılından
iplik ve dokunmuş mensucat %20
52. FASIL Pamuk %20
53. FASIL Dokumaya elverişli diğer bitkisel lifler;kağıt ipliği
ve kağıt ipliğinden dokunmuş mensucat %5
54. FASIL Sentetik ve suni filamentler %10
55. FASIL Sentetik ve suni devamsız lifler %10
56. FASIL Vatka, keçe ve dokunmamış mensucat; özel iplikler; sicim,kordon,
ip halat ve bunlardan mamul eşya %5
57. FASIL Halılar ve diğer dokumaya elverişli maddelerden yer kaplamaları
% 30 (en az 0,75 ECU/m2)
Özel dokunmuş mensucat; tufte edilmiş dokumaya elverişli mensucat;
dantela; duvar halıları; şeritçi ve kaytancı eşyası; %25
59. FASIL Emdirilmiş, sıvanmış, kaplanmış veya lamine edilmiş dokumaya
elverişli mensucat;dokumaya elverişli maddelerden teknik eşya %5
60. FASIL Örme eşya %10
61. FASIL Örme giyim eşyası ve aksesuarı %30
62. FASIL Örülmemiş giyim eşyası ve aksesuarı %30
63. FASIL Dokumaya elverişli maddelerden diğer hazır eşya;takımlar;kullanılmış
giyim eşyası ve dokumaya elverişli maddelerden kullanılmış eşya;
paçavralar %30
64. FASIL Ayakkabılar,getrler,tozluklar ve benzeri eşya;bunların
aksamı *
65. FASIL Başlıklar ve aksamı %20
66. FASIL Şemsiyeler,güneş şemsiyeleri, bastonlar,iskemle bastonlar,
kamçılar, kırbaçlar ve bunların aksamı %20
67. FASIL Hazırlanmış ince ve kalın kuş tüyleri ve bunlardan eşya;
yapma çiçekler;insan saçından eşya %20
68. FASIL Taş, alçı, çimento, amyant, mika ve benzeri maddelerden
eşya %15
69. FASIL Seramik mamulleri %25
70. FASIL Cam ve cam eşya %15
71. FASIL Tabii veya kültür inciler, kıymetli veya yarı kıymetli
taşlar, kıymetli metaller, kıymetli metallerle kaplama metaller
ve bunlardan mamul eşya;taklit mücevherci eşyası; metal paralar
%30
72. FASIL Demir ve çelik %5
73. FASIL Demir veya çelikten eşya %20
74. FASIL Bakır ve bakırdan eşya %5
75. FASIL Nikel ve nikelden eşya *
76. FASIL Aluminyum ve aluminyumdan eşya *
78. FASIL Kurşun ve kurşundan eşya %5
79. FASIL Çinko ve çinkodan eşya %5
80. FASIL Kalay ve kalaydan eşya %5
81. FASIL Diğer adi metaller; sermetler;bunlardan eşya %15
82. FASIL Adi metallerden aletler,bıçakcı eşyası ve sofra takımları;adi
metallerden bunların aksam ve parçaları *
83. FASIL Adi metallerden çeşitli eşya %25
84. FASIL Nükleer reaktörler, kazanlar, makinalar,mekanik cihazlar
ve aletler %10
85. FASIL Elektrikli makina ve cihazlar ve bunların aksam ve parçaları;
ses kaydetmeye ve kaydedilen sesi tekrar vermeye mahsus cihazlar;televizyon
görüntü ve seslerinin kaydedilmesine ve kaydedilen görüntü ve sesin
tekrar verilmesine mahsus cihazlar ve bunların aksam, parça ve aksesuarı
%10
86. FASIL Demiryolu ve benzeri hatlara ait taşıtlar ve malzemeler
ve bunların aksam ve parçaları; her türlü mekanik (elektromekanik
olanlar dahil) trafik sinyalizasyon cihazları %10
87. FASIL Motorlu kara taşıtları, traktörler, bisikletler, motosikletler
ve diğer kara taşıtları; bunların aksam, parça ve aksesuarı *
88. FASIL Hava taşıtları,uzay taşıtları ve bunların aksam ve parçaları
%30
89. FASIL Gemiler ve suda yüzen taşıt ve araçlar %30
90. FASIL Optik alet ve cihazlar,fotoğraf,sinema,ölçü,kontrol ayar
alet ve cihazları, tıbbi veya cerrahi alet ve cihazlar;bunların
aksam,parça ve aksesuarı %15
91. FASIL Saatler ve bunların aksam ve parçaları %20
92. FASIL Müzik aletleri; bunların aksam, parça ve aksesuarı %5
93. FASIL Silahlar ve mühimat; bunların aksam, parça ve aksesuarı
%30
94. FASIL Mobilyalar, tıpta veya cerrahide kullanılan mobilyalar,
yatak takımları ve benzeri doldurulmuş eşya;tarifenin başka yerinde
belirtilmeyen veya yer almayan aydınlatma cihazları; reklam lambaları,ışıklı
tabelalar, ışıklı isim plakaları ve benzerleri;prefabrik yapılar
%30
95. FASIL Oyuncaklar, oyun ve spor malzemeleri; bunların aksam,parça
ve aksesuarı %15
96. FASIL Çeşitli mamul eşya %20
97. FASIL Sanat eserleri, kolleksiyon eşyası ve antikalar Muaf
Malların gümrük değeri genel olarak ithal edilen malların
CIF bedelidir. Gümrük mevzuatına göre, gümrük işlemleri bir ay içerisinde
sonuçlandırılmalıdır. Gümrüklerce ithali uygun görülmeyen mallar
menşe ülkeye gönderilmektedir.
Preferans Sistemi (GSP)
Rusya Federasyonu gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerden
yapılan ithalatta preferans sistemi uygulamaktadır.
Sözkonusu sistem çerçevesinde, belirtilen listede
yer alan, ancak az gelişmiş ülkelerden gelen mallar gümrük vergisinden
muaf, gelişmekte olan ülkelerden ithal edilen mallar ise mevcut
gümrük vergilerinden %25 oranında indirimli olarak ülkeye ithal
edilmektedir. Ülkemiz bu sistemde gelişmekte olan ülke statüsünde
yer almakta ve %25 oranında gümrük vergisi indiriminden yararlanmaktadır.
Preferans sistemine tabi olan mal listesi aşağıda yer almaktadır.
Bunların dışında, Rusya Federasyonu ile arasında MFN
statüsü tanınmasına ilişkin bir anlaşma bulunmayan ülkelere, mevcut
gümrük vergisi tarifesinin iki katı vergi uygulanmaktadır. RF ile
arasında MFN anlaşması olan, ancak, gelişmiş ülkelerden gelen mallar
mevzuatta belirtilen gümrük vergilerine tabidir.
Tercihli gümrük vergisi sisteminden yararlanacak ülkelerden
yapılan ithalatta, malın orijininin belirlenmesi amacıyla, gümrük
işlemleri sırasında menşe şahadetnamesinin (Form A) ibraz edilmesi
gerekmektedir. Menşe şahadetnameleri ise ülkemizde Ticaret ve Sanayi
Odalarınca tasdik edilmektedir.
GTİP MALIN TANIMI*
2 Etler ve yenilen sakatat
3 Balıklar, kabuklu hayvanlar vb.
Hariç:
305 Somon balığı , Mersin balığı ve bunlardan havyar
4 Süt ürünleri, kuş ve kümes hayvanlarının yumurtaları, tabii bal
vb.
5 Tarifenin başka yerinde belirtilmeyen hayvansal menşeli ürünler
6 Canlı ağaçlar ve diğer bitkiler, yumrular vb. kesme çiçekler ve
süs yaprak
7 Yenilen sebzeler ve bazı kök ve yumrular
8 Yenilen meyvalar ve yenilen sert kabuklu meyvalar, turunçgillerin
ve kavunların kabukları
9 Kahve, çay, paraguay çayı ve baharat
1006 Pirinç
11 Değirmencilik ürünleri, malt, nişasta, buğday glüteni, inülin
12 Yağlı tohum ve meyvalar, muhtelif tane, tohum ve meyvalar, sanayide
ve tıpta kullanılan bitkiler, saman ve kaba yem
13 Lak, sakız, reçine ve diğer bitkisel özsu ve hülasalar
14 Örülmeye elverişli bitkisel maddeler, tarifenin başka yerinde
belirtilmeyen bitkisel ürünler
15 Hayvansal ve bitkisel katı ve sıvı yağlar ve bunların parçalanma
ürünleri, hazır yemeklik katı yağlar, hayvansal ve bitkisel mumlar
Hariç:
1509
1517 ila 152200
16 Et, balık, kabuklu hayvanlar, yumuşakçalar veya diğer su omurgasızlarının
müstahzarları
1801 00 000 Kakao dane ve kırıkları
1802 00 000 Kakao kabukları, iç kabukları, zarları ve diğer kakao
döküntüleri
20 Sebzeler, mayvalar, sert kabuklu mayvalar ve bitkilerin diğer
kısımlarından elde edilen müstahzarlar
Hariç:
200110 000
2009 50
2009 70
2103 Soslar ve müstahzarları, çeşni ve lezzet verici karışımlar,
hardal unu ve irmiği, hazır hardal
2104 Çorbalar, et suları ve müstahzarları, karışım halindeki homojenize
gıda müstahzarları
2401 Yaprak tütün, tütün döküntüleri
25 Tuz, kükürt, topraklar ve taşlar, alçılar, kireçler ve çimento
Hariç:
2501 00 910
2529 21 000
2529 22 000
26 Metal cevherleri, cüruf ve kül
3003 Tedavide veya korunmada kullanılmak üzere birbirleriyle karıştırılmış
iki veya daha fazla unsurdan oluşan ilaçlar (3002, 3005 ve 3006
pozisyonlarındaki ürünler hariç) (Dozlandırılmamış veya perakende
satılacak şekilde ambalajlanmamış)
32 Debagatte ve boyacılıkta kullanılan hülasalar, tanenler ve türevleri,
boyalar, pigmentler ve diğer boyayıcı maddeler
3301, 3302 Uçucu yağlar, rezinoitler, sanayide hammadde olarak kullanılan
koku veren maddelerin karışımları
3402 Yüzeyaktif organik maddeler (sabunlar hariç), yüzeyaktif müstahzarlar,
yıkama müstahzarları ve temizleme müstahzarları (3401 pozisyondakiler
hariç)
35 Albüminoid maddeler, tutkallar, enzimler
3923 Plastiklerden eşya taşınmasına veya ambalajlanmasına mahsus
malzemeler, plastikten kapaklar, kapsüller vb.
4001 Tabii kauçuk, balata vb.
4403 41 000, 4403 49 Diğer işlenmemiş tropik cins kereste
4407 24 ila 4407 29 Tropik cins işlenmiş kereste
4420 Üzerine kakma yapılmış ağaç, mücevherat, ahşap kutu vb. eşya,
ahşap küçük heykelcikler ve diğer süs eşyası
4421 Ahşap diğer eşya
45 Mantar ve mantardan eşya
46 Hasırdan, sazdan veya örülmeye elverişli diğer maddelerden mamullar,
sepetçi ve hasırcı eşyası
50 İpek
5101 Yün ve yapağı (karde edilmemiş veya taranmamış)
5201 00 Pamuk elyafı (karde edilmemiş veya penyelenmemiş)
53 Dokumaya elverişli diğer bitkisel lifler, kağıt ipliği ve kağıt
ipliğinden dokunmuş mensucat
56 Vatka, keçe ve dokunmamış mensucat, özel iplikler, sicim, kordon,
ip vb.
5701 Düğümlü veya sarmalı halılar ve diğer dokumaya elverişli maddelerden
yünlü ve sarmalı yer kaplamaları
5702 100000 Kilim, sumak, karaman ve elde dokunmuş benzeri yer döşemeleri
5705 001000 Yünden veyaince hayvan kıllarından (hazır eşya halinde
olsun olmasın) halılar ve dokuma yer kaplamaları**
5808 Parça halinde kordonlar, işleme yapılmamış şeritçi eşyası vb.
6702 90 000 Yapma çiçekler, yapraklı dallar vb.
68 Taş, alçı, çimento, amyant, mika veya benzeri maddelerden eşya
6913 Seramikten heykelcikler ve diğer süs eşyası
6914 Seramikten diğer eşya
7018 10 Cam boncuklar, taklit inciler, kıymetli veya yarı kıymetli
taş taklitleri vb.
7117 Taklit mücevherci eşyası
9401 50 000 Rotten kamışı, sepetçi söğütü, bambu vb. maddelerden
oturmaya mahsus mobilyalar
9403 80 000 Diğer maddelerden mobilyalar (Rotten kamışı, sepetçi
söğütü ve bambu vb.)
9403 90 900 Bunların aksam ve parçaları
9601 İşlenmiş fildişi, kemik, bağa, boynuz, mercan vb.
9602 00 000 İşlenmiş, yontulmaya elverişli bitkisel veya mineral
maddeler ve bu maddelerden eşya, sertleştirilmemiş jelatin vb.
9603 Süpürgeler ve fırçalar, elle kullanılmaya mahsus mekanik süpürgeler
(Motorlular hariç), paspaslar ve tüyden toz süpürgeleri vb.(35.03
pozisyonundaki jelatin hariç)
9604 00 000 El kalburları, elekleri
9606 Düğmeler, çıtçıtlar, düğme formları ve bunların diğer aksamı
9609 Kurşun kalemler (9608 pozisyonundakiler hariç), kurşun boya
kalemleri, pasteller vb.
9614 Pipolar, puro ve sigara ağızlıkları ve bunların aksam ve parçaları
9615 11 000 Sertleştirilmemiş kauçuktan veya plastik maddelerden
saç tarakları, süs tarakları vb.
9617 00 İzole edici kaplar ve diğer vakumlu kaplar
97 Sanat eserleri, kolleksiyon eşyası ve antikalar
*Malın tanımında GTİP numaraları esas alınır.
**Sadece el işi halılar preferans
Bavul Ticareti
Dış ticaret rejimindeki bir istisna bavul ticaretidir.
Sözkonusu ticaret Hükümet Kararnameleri ile düzenlenmektedir
Gerçek şahıslar, Rusya Federasyonu'na beraberinde
olan/olmayan, toplam değeri 1.000 ABD Dolarını (1000 Dolar dahil)
ve toplam ağırlığı 50 kg'ı (50 kg. dahil) aşmayan eşyalarını gümrük
vergileri ödemeksizin getirebilirler.
Yabancı ülkelerdeki kalış süreleri aralıksız olarak
altı ayı geçen Rusya Federasyonu'nda yerleşik olan gerçek şahıslar,
toplam değeri 5.000 ABD Dolarını aşmayan eşyayı (ağırlığına bağlı
olmaksızın) gümrük vergilerini ödemeksizin getirebilirler (otomobiller
hariç).
Gerçek şahısların beraberinde olan/olmayan, ağırlığı
50-200 kg veya bedeli 10.000 ABD Dolarını aşmayan eşya, 1.000 ABD
Doları aşan kısım için en az 4 EURO/KG olmak üzere eşyanın gümrük
değeri üzerinden %30 oranında tek gümrük vergisine tabidir. Tek
Gümrük Vergisi, gümrük vergisi, KDV, bandrol vergisi ve diğer vergileri
kapsamaktadır. Malın menşe veya çeşidi dikkate alınmamaktadır.
Mal değerinin 10.000 ABD Doları ve/veya ağırlığının
200 kg'ı geçmesi durumunda ise, mallar yürürlükteki genel gümrük
rejimine tabi olacaktır. Yani dış ticaret faaliyeti ile iştigal
edenler için uygulanan genel gümrük tarife ve vergilendirme esas
olacaktır.
Getirilen eşyanın bölünemez- tek parça olması durumunda,
değerinin 10.000 ABD Dolarını aşması veya ağırlığının 200 kg'nın
üzerinde bulunması durumunda dahi, %30 tek gümrük vergisi uygulanacaktır.
İthal Lisansı Televizyon, tütün ürünleri, etil alkol ve votka, silah,
patlayıcılar, askeri malzeme, radyoaktif maddeler ve atıklar, narkotik
maddeler, kıymetli maden ve taşların ithalatında ithal lisansı alınması
gerekmektedir. Sözkonusu lisanslar genel olarak Ticaret Bakanlığı
tarafından verilmektedir.
İhraç Vergileri
Rusya Federasyonu gelir elde etmek amacıyla bazı mallar
itibarıyla ihracat vergisi uygulamasına geçmiştir. Başlangıçta bu
vergi doğal gaz ve petrole konmuşken zaman içerisinde diğer mallara
da yayılmıştır. Vergi %5 ile 30 arasında değişmektedir. Vergi konulan
bazı önemli maddeler gübre, kağıt, kereste, bazı demir ve demir
dışı metallerdir.
Gümrük Vergisi Dışındaki Vergiler İthalatta gümrük
vergisi dışında uygulanan vergiler Katma Değer Vergisi ve Özel Tüketim
Vergisidir. Uygulanan Katma Değer Vergisi oranı %20'dir. Ancak,
sınırlı temel gıda malları ile çocuk gıda ve giysilerinde uygulanan
oran ise %10'dur.
Özel tüketim vergisi ise lüks tüketim mallarına uygulanmaktadır.
Bu vergiye tabi mallar ise alkol, bira, sigara, puro, tütün, petrol,
düşük oktanlı otomobil benzini, yüksek oktanlı gaz, dizel yakıt,
makina yağları, 90 beygir üzerindeki otomobillerdir.
Dış Ticarette Standardizasyon Uygulamaları Rusya Federasyonu'na
satılmak üzere ithal edilen tüm mallar için Rusya standartlarına
uygunluk belgesinin gümrük mercilerine ibrazı gerekmektedir. Standart
veya standartlara uygunluk belgesi olmayan malların ithaline izin
verilmemektedir.
Sözkonusu belgeyi vermeye yetkili merci ise (Standardizasyon,
Metroloji ve Sertifikasyon Devlet Komitesi) GOSSTANDART'tır. Anılan
kuruluş tarafından, Rusya içinde veya ülke dışında oluşturduğu test
ve ölçüm merkezleri vasıtasıyla sertifika düzenlenmektedir. Rus
standartlarına uygunluk belgesi belirli bir ihraç partisi için alınabileceği
gibi, belirli bir ürün içinde alınabilmektedir. Standartlara uygunluk
belgesininin fiili ithalat anında geçerlilik süresinin dolmamış
olması gerekmektedir. Mal çeşidi ve markası, üretim yılı, üreticinin
adı ve adresi, toplam yükleme içinde sertifikaya tabi malın miktarı
gibi bilgiler ise ayrıca gümrük yetkililerine bildirilmelidir.
GOSSTANDART, tanımladığı standart normlarını uygulamak
üzere laboratuvarlar oluşturabilmekte veya bu yetkiyi Federal veya
mahalli otoritelerin kontrolünde bulunan diğer laboratuvarlara devir
edebilmekte, sözkonusu laboratuvarlar tarafından düzenlenen sertifikalar
Rusya çapında geçerli olmaktadır. GOSSTANDART hangi ürün için hangi
üniteye başvurulması gerektiği konusunda talep sahiplerine bilgi
verebilmektedir. Rusya dışında üretim yapan firma ve kuruluşların
üretim mahallinde test talepleri, bu işlem için gerekli harcamaların
başvuru sahibince karşılanması halinde kabul edilebilmektedir.
TSE ile GOSSTANDART arasında yapılan bir anlaşma çerçevesinde
laboratuvarların karşılıklı akreditasyonu konusunda çalışmalar devam
etmekte olup, bu konuda gelişme sağlanması halinde belirlenecek
Türk laboratuvarlarınca verilecek uygunluk sertifikası Rusya tarafından
kabul görecektir.
GOSSTANDART'ın adresi aşağıda yer almaktadır.
GOSSTANDART OF RUSSIA
9, Leninsky Prospect
117049 Moscow/Russia
Tel: (095) 236 40 44
(095) 236 05 00
Fax:(095) 237 60 32
Etikette, Rusça bilgiler bulunması zorunluluğu Başlangıçta
gıda malları için geçerli olan bu uygulama 1 Temmuz 1998 tarihinde
gıda dışı malları da içerecek şekilde genişletilmiştir. Etikette
malın adı, orijini, net ağırlığı, malın terkibi, üretim yılı, raf
ömrü, besleyici değeri, kullanım koşulları gibi bilgilerin Rusça
olarak yer alması gerekmektedir. Sözkonusu etikete sahip olmayan
malların satışı ise mümkün bulunmamaktadır. Sözkonusu şartlar herbir
mal için GOSSTANDART'tan temin edilebilmektedir.
Karantina Belgesi Rusya Federasyonu'nda uygulanan
standart prosedürünün yanısıra dış ticaret işlemleri için geçerli
olan diğer bir belge düzeni, bitki hayvan kontrol ve karantina belgeleri
uygulamasıdır.
Gıda maddelerinin üretiminde ve dış ticaretinde uygulanan
bitki ve hayvan karantina belgeleri, Rusya Federasyonu Tarım Bakanlığı
ve Bakanlığa bağlı yerel otoriteler tarafından düzenlenmektedir.
Karantina belgeleri için de Rusya ile diğer ülkeler
arasında ikili anlaşmalar imzalanmakta, bu çerçevede Rusya, arasında
ikili anlaşmalar bulunan ülkelerce düzenlenen karantina belgelerini
geçerli addetmektedir. Rusya ayrıca, uluslararası normlara uygun
olarak düzenlenen karantina belgelerini de kabul etmekte, dış ticaret
işlemlerinde ihracatçı firma ile ithalatçı Rus firması arasında
imzalanan satış sözleşmelerinin Tarım Bakanlığı'na onaylatılması
zorunlu bulunmaktadır.
Türkiye - Rusya Federasyonu Ticareti
Gerek Rusya Federasyonu gerekse eski SSCB daima Türkiye'nin
önemli ticari ortaklarından biri olmuştur. Her iki ülkenin coğrafi
yakınlığı ticari ilişkilerin gelişmesi için önemli unsurlardan biridir.
Rusya Federasyonu ile Türkiye arasındaki dış ticarete
ilişkin istatistiki bilgiler aşağıda yer almaktadır.(1000 $)
Yıllar İhracat İthalat Denge Hacim
1992 438.407 1.040.402 -601.995 1.478.809
1993 499.032 1.542.363 -1.043.331 2.041.395
1994 820.113 1.045.387 -225.274 1.865.500
1995 1.238.226 2.082.352 -844.126 3.320.578
1996 1.493.682 1.900.235 -406.553 3.393.917
1997 2.056.542 2.174.258 -117.716 4.230.800
1998 1.347.533 2.154.994 -807.461 3.502.527
1999 586.589 2.371.856 -1.785.267 2.958.445
2000 639.078 3.879.867 -3.240.789 4.518.945
2001 924.108 3.435.672 -2.511.564 4.359.780
Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı EBİM Kayıtları
Rusya Federasyonu ile ülkemiz arasındaki dış ticaret
hacmi 1997 yılına kadar yıllar itibarıyla giderek artan bir seyir
izlemektedir. İkili ticaret hacmi 1992-1997 döneminde %186 oranında
artarak 1997 yılında 4.2 milyar $'a ulaşmıştır. Sözkonusu dönemde
Rusya Federasyonu, Türkiye'nin genel ihracatı içinde Almanya'dan
sonra 2., genel ithalatımızda ise 6. sıradaki ülke olmuştur.
Ancak, 1998 yılında Rusya'da yaşanan krize paralel
olarak iki ülke arasındaki dış ticaret hacminde önemli ölçüde azalma
meydana gelmiştir. 1999 yılında bu gelişim devam etmiş, Rusya Federasyonu
genel ihracatımızda 10. sıraya düşerken, ithalatımızda 5. sıraya
yükselmiştir. 2000 yılında ise ülkemiz, sözkonusu ülke ile ticaretinde
önemli bir dış ticaret açığı ile karşılaşmıştır. Bu durum 2001 yılında
da devam etmiştir.
İhracat
Rusya Federasyonu'na olan ihracatımız 1992-1997 yılları
arasında hızla artarak Türkiye aleyhine gelişen dış ticaret dengesinin
nispeten iyileşmesini sağlamış, ancak bu olumlu gelişme Ağustos
1998 krizi ile tersine çevrilmiştir.
Sözkonusu ülkeye yönelik 1998 yılı ihracatımız, 1997
yılına göre %34,4 oranında azalarak 1.347 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.
İhracatımızdaki düşüş 1999 yılında da devam etmiş ve aynı dönemdeki
ihracatımız ise bir önceki yıla göre %56,4 oranında azalarak 586.5
milyon dolar olmuştur. İhracattaki düşüşün nedeni, Rusya'da Ağustos
1998 yılında ortaya çıkan ekonomik kriz ve devalüasyonu müteakiben
Rus tüketicilerin satın alma gücündeki azalma nedeniyle ithal mallara
yönelik talebin daralmasıdır.
2000 yılı dış ticaret verileri dikkate alındığında, sözkonusu dönemde
ihracattaki düşüşün durduğu ve 2000 yılındaki ihracatımızın bir
önceki yılın aynı dönemine göre %8,5 oranında artarak 639 milyon
$ dolar olarak gerçekleştiğini görmekteyiz. 2001 yılı ihracatımız
ise, 2000 yılına göre %43,5 oranında artarak 924,1 milyon $ olmuştur.
Rusya Federasyonu'na yönelik ihraç kalemlerimize baktığımızda,
önemli kalemleri demir- çelikten uzunlamasına borular, kürkten giyim
eşyası ve aksesuarları, kıvılcım ateşlemeli motorlar, tüller-diğer
file mensucat, temizlik maddeleri, deri giyim, ayakkabı, portakal,
limon, mandalina, domates, tütün, sakızlar, canlı mayalar, romorkörler
ve itici gemiler, tekstil ve konfeksiyon ürünleri oluşturmaktadır.
Türkiye'nin Rusya Federasyonu'na İhraç Ettiği Belli
Başlı Ürünler ($)
GTİP MADDE ADI 1999 2000 2001
730511 Demir-çelikten uzunlamasına borular - - 160.973.809
|
